...

Prof. Birgitte Schoenmakers is hoofd van het Academisch Centrum voor Huisarts-geneeskunde aan KU Leuven, en huisarts in de Leuvense deelgemeente Kessel-Lo. In Leuven heeft een op de vier inwoners een andersculturele achtergrond, bij kinderen zelfs een op de drie. Schoenmakers verkiest de term 'andersculturele achtergrond' boven 'migratieachtergrond', want op de keper beschouwd hebben we allemaal een migratieachtergrond. Ook 'diversiteit' dekt de lading niet helemaal. "Diversiteit verwijst naar zichtbare verschillen zoals huidskleur. Daaraan wennen mensen snel. In sommige Leuvense woonzorgcentra heeft bijna de helft van het personeel een andere huidskleur, en dat geeft geen problemen." Cultuurverschillen daarentegen kunnen wel tot onbegrip en conflicten leiden. "Cultuur is een manier om een groep mensen te verbinden, maar ook om ze te beschermen tegen indringers", zegt Schoenmakers. Wat in de ene cultuur normaal is, kan voor buitenstaanders vreemd en bedreigend overkomen. Het is daarom belangrijk om 'cultuursensitief' te handelen. "Kijk verder dan het verschil en vraag waarom iemand iets doet", verduidelijkt Schoenmakers. Zelf was ze ooit geïrriteerd omdat een joodse man haar geen hand wou geven. Desgevraagd legde die echter uit dat dit in de joodse cultuur juist een teken van respect voor vrouwen is. Ook stiptheid, of het gebrek eraan, is vaak een bron van onbegrip of frustratie. Terwijl in het Westen stiptheid als een teken van respect wordt beschouwd, is het in andere culturen net omgekeerd: daar kom je met opzet wat later, zodat de persoon met wie je hebt afgesproken zich niet hoeft te haasten om op tijd klaar te zijn, legt Schoenmakers uit. Cultuursensitief handelen wil vooral zeggen: gedrag en verwachtingen proberen te begrijpen. "Normen kunnen verschillen tussen culturen. Maar als je doorvraagt, zal je zien dat achter die normen wel dezelfde waarden zitten." Schoenmakers zag in haar praktijk een Nepalese moeder met twee obese kinderen. De moeder argumenteerde dat ze wel goed voor haar kinderen zorgde. "Wat bleek: zij had van haar eigen moeder geleerd om de dag te starten met een zeer calorierijk ontbijt, en dat deed ze ook voor haar kinderen. Dat is in Nepal goed vanwege de hogere fysieke activiteitsgraad, maar is natuurlijk niet nodig in Kessel-Lo." Door scherp te stellen op de gedeelde waarden - goed voor kinderen willen zorgen - werd een gesprek mogelijk. Cultuursensitief handelen gaat verder dan halal-maaltijden in wzc's of aangepaste medicatieschema's tijdens de ramadan, zegt Schoenmakers. In de westerse cultuur staat bijvoorbeeld het individu centraal. Daarom ligt de eindbeslissing over medische beslissingen bij de patiënt. Dat werkt niet in culturen waar besluitvorming collectief is, en waar een patiënt eerst met familie wil overleggen. Hetzelfde geldt voor beslissingen omtrent het levenseinde. Cultuurverschillen waren ook de verborgen oorzaak achter een grote coviduitbraak bij de Nepalese gemeenschap in Leuven, vertelde Schoenmakers. De richtlijnen over quarantaine en isolatie waren vanuit westerse waarden opgesteld, zonder te beseffen dat zich volledig afzonderen van de gemeenschap in die cultuur bijzonder moeilijk ligt. Naast cultuurverschillen zijn ook taalbarrières en ontoereikende gezondheidsvaardigheden mogelijke hindernissen. "Wat ik zelf doe, is patiënten vragen om kort samen te vatten wat ik zojuist heb verteld. Dit is een manier om te controleren of ze de informatie begrepen hebben, zonder dat het neerbuigend overkomt." Om taalbarrières te overbruggen kunnen hulpmiddelen zoals pictogrammen en gebaren helpen. Specifiek voor seksuele gezondheid is er de website zanzu.be met informatie in 14 talen. Schoenmakers staat wantrouwig tegenover vertaalapps, omdat deze mogelijk niet altijd de juiste nuances in de communicatie overbrengen en de zorgverlener niet kan controleren of de vertaling correct is. Informele tolken zoals familieleden zijn niet altijd aangewezen. Zij kunnen als filter werken, waardoor bepaalde informatie mogelijk niet wordt doorgegeven. Voor kinderen kan het belastend of zelfs traumatiserend zijn om voor hun ouders te tolken. "Ik kreeg ooit een moeder op consultatie voor een gesprek over anticonceptie, met haar elfjarig zoontje als tolk. Sorry, maar daar begin ik niet aan."